Šta je radijaciona onkologija i kada se koristi radioterapija?

Šta zapravo znači radijaciona onkologija?

Radijaciona onkologija je grana medicine koja se bavi lečenjem tumora pomoću jonizujućeg zračenja. Lekar specijalista u ovoj oblasti, radijacioni onkolog, procenjuje da li je zračenje odgovarajuća terapija, planira lečenje i prati pacijenta tokom celog procesa.

Radioterapija je pre svega lokalna terapija: zračenje se usmerava na tačno određen deo tela u kojem se nalazi tumor ili postoji rizik od njegovog ponovnog javljanja. Po tome se razlikuje od sistemskih terapija, poput hemioterapije, koje deluju kroz ceo organizam. U zavisnosti od vrste i stadijuma bolesti, radioterapija se može primeniti samostalno ili u kombinaciji sa drugim oblicima lečenja.

Radijaciona onkologija se najčešće koristi za:

• lečenje malignih tumora sa ciljem izlečenja ili dugotrajne kontrole bolesti
• lokalnu kontrolu bolesti u tretiranom području
• lečenje pre operacije, kako bi se tumor smanjio, ili posle operacije, kako bi se smanjio rizik od povratka bolesti
• kombinovano lečenje sa hemioterapijom, imunoterapijom ili drugim sistemskim terapijama
• ublažavanje simptoma, poput bola ili krvarenja, kod uznapredovale bolesti

Kako radioterapija deluje na ćelije raka?

Jonizujuće zračenje oštećuje DNK ćelija raka, zbog čega one gube sposobnost da se dele i vremenom odumiru. Ovaj efekat se ne javlja odmah: ćelije raka nastavljaju da propadaju danima i nedeljama nakon zračenja.

Zračenje deluje i na zdrave ćelije u tretiranom području, ali one uglavnom bolje popravljaju oštećenja od tumorskih ćelija. Zato se ukupna doza često deli na više manjih doza, odnosno frakcija. Zdravo tkivo između tretmana ima vremena da se oporavi, dok se oštećenje u tumoru postepeno akumulira. Ipak, cilj je da okolni organi prime što manju dozu, pa se svaki tretman pažljivo planira.

U praksi to znači sledeće:

• zračenje se usmerava na precizno definisano ciljno područje
• doza se izračunava individualno za svakog pacijenta
• tokom planiranja uzimaju se u obzir okolni organi i njihova tolerancija na zračenje
• lečenje se često sprovodi u više seansi raspoređenih tokom nekoliko dana ili nedelja

Savremena radioterapija koristi snimke i kompjuterske proračune doze kako bi zračenje bilo koncentrisano na tumor, uz što manju izloženost zdravog tkiva.

Kod kojih vrsta raka se koristi radijaciona onkologija?

Radioterapija se primenjuje kod velikog broja različitih vrsta tumora, ali njena uloga nije ista kod svake bolesti niti kod svakog pacijenta. Da li će zračenje biti deo lečenja zavisi od stadijuma bolesti, lokalizacije tumora, opšteg zdravstvenog stanja i cilja terapije, odnosno od toga da li je reč o izlečenju, kontroli bolesti ili ublažavanju simptoma. Kod nekih pacijenata radioterapija je glavni oblik lečenja, kod drugih dopunjuje operaciju ili lekove, a ponekad uopšte nije potrebna.

Radijaciona onkologija može imati ulogu u lečenju sledećih bolesti:

• rak dojke
• rak prostate
• rak mokraćne bešike
• rak kože
• tumori glave i vrata
• rak pluća
• gastrointestinalni tumori, na primer rak rektuma, jednjaka ili pankreasa
• ginekološki tumori, poput raka grlića materice ili endometrijuma
• tumori mozga
• limfomi
• sarkomi
• metastaze u kostima, mozgu i drugim organima

Ovaj spisak ne znači da svaki pacijent sa navedenim dijagnozama automatski prima zračenje. O indikaciji se odlučuje individualno, najčešće nakon razmatranja nalaza na interdisciplinarnom onkološkom konzilijumu. Tom prilikom se procenjuje i da li je zračenje bolja opcija od drugih metoda lečenja, kao i u kom trenutku ga je najbolje primeniti.

Kako izgleda radioterapija od planiranja do završetka lečenja?

Kako se planira terapija zračenjem?

Radioterapija počinje mnogo pre prve seanse zračenja, detaljnim planiranjem lečenja. Radijacioni onkolog najpre analizira dijagnozu, patohistološki nalaz i prethodne snimke, razgovara sa pacijentom o ciljevima terapije i procenjuje da li je zračenje odgovarajuća opcija. Precizno planiranje je ključno i za efikasnost i za bezbednost lečenja, jer određuje koliko će zračenja primiti tumor, a koliko okolno zdravo tkivo.

Proces planiranja najčešće obuhvata:

• pregled dijagnoze, patohistološkog nalaza i dosadašnjeg lečenja
• dodatna snimanja, poput CT-a, MR-a ili PET-CT-a, kada je to medicinski opravdano
• precizno određivanje ciljnog volumena, odnosno područja koje treba ozračiti
• identifikaciju obližnjih organa pod rizikom koje treba zaštititi
• određivanje položaja pacijenta, ponekad uz pomoćna sredstva za imobilizaciju
• simulaciju, tokom koje se snima tretirano područje i beleži položaj tela
• izradu individualnog plana doze i frakcionisanja

Tokom simulacije pacijent leži u istom položaju u kojem će kasnije primati terapiju, kako bi se taj položaj mogao precizno ponoviti pri svakoj seansi. Na osnovu dobijenih snimaka tim stručnjaka, koji čine radijacioni onkolog, medicinski fizičar i radiološki tehničar, kompjuterski planira polja zračenja i raspodelu doze. Lečenje počinje tek kada je plan proveren i odobren.

Spoljašnja i unutrašnja radioterapija: koja je razlika?

Radioterapija se može sprovoditi spolja, pomoću aparata koji se nalazi izvan tela, ili iznutra, postavljanjem izvora zračenja u tumor ili neposredno uz njega. Oba pristupa zasnivaju se na istom principu, lokalnom delovanju na tačno određeno područje, ali se razlikuju po načinu na koji zračenje dolazi do tumora. Koja će metoda biti primenjena, određuje radijacioni onkolog na osnovu nalaza i cilja lečenja.

• Spoljašnja radioterapija: najčešći oblik zračenja. Aparat, najčešće linearni akcelerator, usmerava snop zračenja na tumor iz jednog ili više pravaca. Pacijent leži na stolu za terapiju, a sama seansa obično traje svega nekoliko minuta.
• Unutrašnja radioterapija (brahiterapija): izvor zračenja se privremeno ili trajno postavlja u tumor, u telesnu šupljinu ili u njegovu neposrednu blizinu. Time se visoka doza isporučuje na malom prostoru, dok se okolno tkivo u većoj meri štedi.
• Zajednički princip: u oba slučaja reč je o lokalnom lečenju, usmerenom na definisano područje tela.
• Izbor metode: zavisi od vrste, veličine i lokalizacije tumora, a kod pojedinih bolesti moguće je kombinovati oba pristupa.

Koje neželjene efekte može izazvati radioterapija?

Neželjeni efekti radioterapije zavise pre svega od dela tela koji se zrači, ukupne doze, rasporeda lečenja i toga da li se zračenje kombinuje sa drugim terapijama. Zato dva pacijenta koja primaju radioterapiju mogu imati potpuno različito iskustvo. Neki efekti su opšti, dok su drugi vezani za tretirano područje.

Mogući neželjeni efekti su:

• umor, koji se može postepeno pojačavati tokom lečenja
• promene na koži u ozračenom području, poput crvenila, suvoće ili osetljivosti
• tegobe sa organima za varenje, poput mučnine ili proliva, u zavisnosti od lokalizacije
• otežano gutanje pri zračenju glave, vrata ili grudnog koša
• urinarne tegobe kod zračenja u predelu karlice
• gubitak kose, ali samo u području koje se zrači
• mogući kasni efekti, poput promena na tkivu ili u funkciji organa

Iako je planiranje veoma precizno, deo zdravog tkiva u blizini tumora i dalje prima određenu dozu, pa se neželjeni efekti ne mogu uvek u potpunosti izbeći. Većina akutnih tegoba javlja se tokom lečenja i povlači se u nedeljama nakon njegovog završetka. Pojedini kasni efekti mogu se pojaviti mesecima ili godinama kasnije, zbog čega je redovno praćenje važno. Svaku tegobu treba prijaviti timu za lečenje, jer se mnogi simptomi mogu ublažiti ili uspešno kontrolisati.

Radijaciona onkologija u Wiener Privatklinik: radioterapija kao deo interdisciplinarnog lečenja raka

Kako Wiener Privatklinik povezuje radioterapiju sa drugim oblastima onkologije?

Savremeno lečenje raka je interdisciplinarno: radioterapija se retko planira izolovano, već kao deo šireg plana u kojem učestvuje više specijalnosti. Redosled i kombinacija terapija često su jednako važni kao i svaka pojedinačna metoda, jer od njih zavise i uspeh lečenja i opterećenje za pacijenta.

Wiener Privatklinik u Beču u okviru svog Centra za lečenje raka (Cancer Center) povezuje preciznu dijagnostiku sa personalizovanom terapijom. Radijaciona onkologija je deo te mreže i usko sarađuje sa drugim oblastima, kako bi svaki pacijent dobio usklađen plan lečenja. U lečenju mogu učestvovati:

• radijaciona onkologija
• interna onkologija
• hirurgija
• radiologija
• patologija
• urologija
• ginekologija
• druge specijalnosti, u zavisnosti od zahvaćenog organa
• interdisciplinarni tumor-bordovi (onkološki konzilijumi)

Na zajedničkim konzilijumima stručnjaci različitih profila razmatraju nalaze i dogovaraju se o najprikladnijem pristupu. Na primer, odlučuju da li zračenje treba sprovesti pre ili posle operacije, da li ga kombinovati sa sistemskom terapijom i kako uskladiti termine lečenja. Za pacijente to znači da se odluke donose na osnovu celokupne slike bolesti, a ne samo jednog nalaza, i da svi lekari uključeni u lečenje imaju iste informacije.

Koje dijagnostičke mogućnosti podržavaju planiranje radioterapije u WPK?

Precizna radioterapija zahteva preciznu dijagnostiku, jer zračenje može biti usmereno na tumor samo ako su njegova lokalizacija, veličina i odnos prema okolnim strukturama tačno poznati. Snimci služe za definisanje ciljnog područja, za zaštitu organa pod rizikom i za kasniju procenu odgovora na terapiju.

Radiološki centar Wiener Privatklinik nudi savremene metode snimanja koje se koriste u dijagnostici raka i pripremi za radioterapiju. U zavisnosti od vrste tumora i kliničkog pitanja, mogu se primeniti:

• CT, kao osnova za planiranje doze zračenja
• magnetna rezonanca (MR), naročito korisna za prikaz mekih tkiva, na primer kod tumora mozga ili karlice
• PET/CT, koji pokazuje metaboličku aktivnost tumora i može pomoći u proceni proširenosti bolesti
• ultrazvuk, kada je relevantan za određenu regiju
• nuklearnomedicinske procedure, poput scintigrafije
• procena odgovora na lečenje tokom ili nakon radioterapije

Nije potrebno da svaki pacijent prođe sve navedene preglede. Lekari biraju metode koje za konkretnu dijagnozu daju najkorisnije informacije, kako bi plan lečenja bio zasnovan na pouzdanim podacima, a pacijent ne bi bio izložen nepotrebnim pregledima.

Zašto su individualni plan lečenja i drugo mišljenje važni u Wiener Privatklinik?

Radioterapija treba da bude prilagođena konkretnom tumoru i konkretnom pacijentu: njegovoj dijagnozi, stadijumu bolesti, opštem stanju i ličnim prioritetima. Kada postoji više mogućih pristupa ili je slučaj složen, drugo mišljenje može pomoći pacijentu da sa više sigurnosti donese odluku o lečenju. Ono je posebno korisno kod retkih ili uznapredovalih tumora, kada se preporuke različitih lekara razlikuju ili kada pacijent želi da pre početka terapije bolje razume sve opcije. Ponovna procena dijagnoze, snimaka i predložene strategije zračenja može potvrditi plan lečenja ili ukazati na drugačiji pristup.

Wiener Privatklinik nudi uslugu drugog mišljenja u onkologiji na srpskom jeziku, uz interdisciplinarnu procenu nalaza od strane specijalista različitih oblasti. Takva procena može obuhvatiti:

• potvrdu indikacije za radioterapiju
• ponovni pregled dijagnoze, patohistološkog nalaza i snimaka
• procenu kombinacije zračenja sa operacijom ili sistemskom terapijom
• procenu redosleda terapija
• pojašnjenje očekivanih koristi i mogućih rizika
• razgovor o alternativnim pristupima lečenju

Ako vam je preporučena radioterapija ili razmatrate različite opcije lečenja, obratite se timu Wiener Privatklinik radi onkološke konsultacije ili drugog mišljenja.

Često postavljana pitanja

Šta je radijaciona onkologija?

Radijaciona onkologija je medicinska specijalnost koja planira i sprovodi lečenje raka pomoću jonizujućeg zračenja. Radijacioni onkolog procenjuje da li je zračenje odgovarajuće, određuje ciljno područje i dozu i prati pacijenta tokom i nakon terapije. Radioterapija je lokalno lečenje, jer deluje na tačno određeni deo tela u kojem se nalazi tumor ili postoji rizik od povratka bolesti. Može se primeniti samostalno, ali se često kombinuje sa operacijom, hemioterapijom ili drugim sistemskim terapijama, u zavisnosti od vrste i stadijuma bolesti.

Da li je radioterapija isto što i hemioterapija?

Ne. Radioterapija i hemioterapija su različiti oblici lečenja raka. Radioterapija uglavnom deluje lokalno, na tačno određeno područje tela koje se zrači. Hemioterapija je sistemska terapija: lekovi kroz krvotok dospevaju u ceo organizam i mogu delovati na ćelije raka na različitim mestima. Zbog toga se razlikuju i neželjeni efekti ove dve terapije. Kada je to medicinski opravdano, radioterapija i hemioterapija se mogu kombinovati, istovremeno ili jedna nakon druge, kako bi se poboljšali rezultati lečenja.

Da li je radioterapija bolna?

Ne, samo zračenje se ne oseća. Tokom seanse spoljašnje radioterapije pacijent mirno leži na stolu dok aparat isporučuje zračenje, bez bola, toplote ili drugog osećaja. Sama isporuka zračenja obično traje svega nekoliko minuta, a najviše vremena odlazi na precizno postavljanje položaja tela. Sa druge strane, tokom lečenja mogu se postepeno razviti neželjeni efekti, poput umora ili nadraženosti kože, u zavisnosti od područja koje se zrači. Te tegobe se mogu ublažiti uz pomoć tima za lečenje.

Koliko traje terapija zračenjem?

Ne postoji jedinstveno trajanje terapije zračenjem. Lečenje može obuhvatiti samo jednu seansu, nekoliko seansi ili se sprovoditi tokom više nedelja, najčešće radnim danima. Trajanje zavisi od vrste raka, cilja terapije, ukupne doze i plana frakcionisanja, odnosno broja delova na koje se doza raspoređuje. Na primer, palijativno zračenje radi ublažavanja bola često je kraće od lečenja čiji je cilj izlečenje. Tačan raspored radioterapije radijacioni onkolog određuje individualno, nakon planiranja lečenja, i pre početka terapije ga detaljno objašnjava pacijentu.

Koje mogućnosti radijacione onkologije nudi Wiener Privatklinik?

Wiener Privatklinik u Beču nudi radijacionu onkologiju kao deo svog Centra za lečenje raka, u kojem se radioterapija planira zajedno sa internom onkologijom, hirurgijom, radiologijom i drugim specijalnostima. Na raspolaganju je savremena dijagnostika, uključujući CT, MR i PET/CT, koja podržava precizno planiranje zračenja i procenu odgovora na terapiju. Odluke o lečenju donose se interdisciplinarno, uz individualni plan za svakog pacijenta. Među specijalistima povezanim sa radioterapijom u WPK su dr Alina Sturdza i OA dr David Kuczer. Za onkološku konsultaciju ili drugo mišljenje na srpskom jeziku možete se obratiti timu Wiener Privatklinik.